systeem gerichte hulp

UIT: systeem gerichte hulp bij geweld in relaties. Trans Act.

Beelden over partnerrelaties
Veel mannen die geweld gebruiken in relaties, blijken sterk traditionele opvattingen te hebben over man-vrouwverhoudingen. In hun ogen is de man de baas in huis (zie bijvoorbeeld Goldner, 1996). Wanneer de vrouw zich hier niet naar gedraagt, voelen ze zich aangetast in hun positie. Vrouwen hebben, mede onder invloed van de vrouwenemancipatie en het feminisme, vaak vooruitstrevender opvattingen over gelijkwaardigheid en gelijke rechten in de relatie. De beelden die mannen en vrouwen hebben over partnerrelaties sluiten hierdoor vaak niet goed aan. Veel van die traditionele beelden over partnerrelaties zijn verdwenen, maar nog niet helemaal vervangen door nieuwe. Eigenlijk is er onder de Nederlandse bevolking geen sprake meer van een duidelijke, vaststaande norm over hoe partnerrelaties eruit zouden moeten zien.

 Er is sprake van tegenstellingen:
• Gebondenheid – vrijheid
• Dominantie – gelijkheid
• Permanentie – tijdelijkheid
• Emancipatie – traditionalisme
• Egocentrisme – altruïsme
• Commitment – consumptie
• Zekerheid – spanning.

Partners kunnen heel verschillende verwachtingen hebben van relaties. Deze verschillen worden meestal groter als ze afkomstig zijn uit verschillende leeftijdsgroepen, culturen, subculturen en sociaal-economische klassen. Het gebrek aan duidelijke algemene normen en waarden kan er bovendien toe leiden dat de persoonlijke normen en waarden van het individu onderling inconsequent zijn en in de loop der tijd (ook in relatief korte tijd) sterk kunnen veranderen. En dat geldt ook voor de verwachtingen over relaties. De onzekerheid over wat goed of juist is en de onderlinge verschillen kunnen leiden tot   communicatiestoornissen6 en tot onzekerheid en angst bij beide partners. Mannen en vrouwen gaan met angst en onzekerheid vaak verschillend om: vrouwen vinden het in het algemeen makkelijker om openlijk toe te geven dat ze zich onzeker of angstig voelen.

Mannen hebben daar meer moeite mee en zijn daardoor geneigd om hun onzekerheid of angst te projecteren op anderen. Vrouwen willen er liever over praten, mannen willen dit soort gevoelens liever oplossen door iets te doen, bijvoorbeeld door te proberen het gedrag van anderen – dat er voor zorgt dat ze zich onzeker of angstig voelen – te beïnvloeden.Agressie en geweld zijn ook bij mannen verbonden met onzekerheid, angst en afhankelijkheid.

 De plaats van seksualiteit in relaties

Ook als het gaat om seksualiteit en relaties is er geen duidelijke norm meer. De persoonlijke normen op dit gebied variëren tussen de volgende tegengestelde gebieden:

• Seksualiteit is exclusief voor relaties – seksualiteit staat los van relaties.
• Seksualiteit is een relationele plicht – seksualiteit vindt alleen plaats als je dat allebei  wilt.
• Seksualiteit hoort bij een relatie – seksualiteit is niet nodig voor een relatie.
• De kwaliteit van seksualiteit in de relatie is een maatstaf voor de kwaliteit van de relatie – de kwaliteit van de seksualiteit in de relatie staat los van de kwaliteit van de relatie.

Ook op dit gebied kunnen de persoonlijke normen en waarden van het individu, en de daaruit voortvloeiende verwachtingen, onderling inconsequent en veranderlijk zijn, bij gebrek aan algemene normen en waarden. Jaloezie, door veel mishandelde vrouwen genoemd als aanleiding voor geweld, vindt op deze bodem van verschuivende normen en waarden makkelijk vruchtbare grond. Media hebben grote invloed op de beelden en normen over partnerrelaties en over seksualiteit binnen een relatie. Meestal staan deze beelden niet in verhouding tot de alledaagse werkelijkheid. De suggestie wordt gewekt dat relaties en seksualiteit iedere dag spannend en kwalitatief hoogstaand moeten zijn. Indien de eigen relatie niet voldoet aan dit beeld, kan deze door veel mensen als saai en kwalitatief onvoldoende worden bestempeld. Het gevolg is dat er bij veel mensen frustratie ontstaat over het niet kunnen verwezenlijken van die verwachtingen. Voor alle duidelijkheid: niet ieder individu is hier even gevoelig of vatbaar voor.

 Roze wolk weg

Van Lawick en Groen (1998) beschrijven de teloorgang van het romantische liefdesideaal  als één van de eerste en belangrijkste processen die gewelddadig gedrag in relaties  inluiden. Met het romantische liefdesideaal wordt bedoeld: het hoog geïdealiseerde en geromantiseerde beeld dat beide partners in het beginstadium van hun relatie hebben. Uit dit beeld wordt meestal een zeer rooskleurig en geromantiseerd toekomstbeeld van het leven met elkaar geschapen. Daarbij zijn partners blind voor eventuele verschillen tussen hen en voor signalen die erop wijzen dat de ander misschien wel helemaal niet zo’n ideale partner is. Na verloop van tijd komen de partners hier achter. Conflicten, teleurstellingen en frustratie zijn het gevolg. Hieruit kan het eerste geweld in de relatie ontstaan.  De teloorgang van het romantische liefdesideaal is een zeer algemeen verschijnsel in  relaties. Alle partners in relaties vallen na verloop van tijd van hun roze wolk. Hiervoor  komen meestal realistischere beelden in de plaats. Het toekomstbeeld van de relatie wordt op dat moment bijgesteld. Sommige relaties worden gecontinueerd, anderen worden  beëindigd. In sommige relaties komt men hierbij tot een gewelddadige voortzetting of beëindiging van de relatie. Een ander feit is dat de meeste relaties niet leiden tot een levenslang verbond. Er zijn maar weinig mensen die een levenslange relatie hebben met hun allereerste partner. In veruit de meeste gevallen van relatiebeëindiging gaat het er, zoals algemeen bekend, gelukkig geweldloos aan toe. Samenvattend: de teloorgang van het romantische liefdesideaal ligt op zich niet ten grondslag aan relationeel of huiselijk geweld. Wel vormt het de context van frustraties waardoor geweld plaats kan vinden.

De invloed van de sociale omgeving

Uit onderzoek blijkt dat de omgeving van de pleger invloed heeft op het ontstaan en voortduren van geweld in relaties. Mannen die in een omgeving verkeren die het geweld  goedkeurt van een man ten opzichte van zijn vrouwelijke partner, als middel om ruzies  en conflicten te beslechten, lopen meer kans om daadwerkelijk geweld te gaan gebruiken. Ook de opvattingen van mannen en vrouwen over wie “de baas” hoort te zijn in huis,  dragen daaraan bij (zie o.a. Goldner, 1997; Howell en Pugliesi, 1988; De Keseredy, 1988). Omgang met delinquente mannelijke rolmodellen is volgens andere auteurs (Heise, Ellsberg & Gottemoeller, 1999; Richters, (z.j.)) eveneens een factor. Ook de omgeving van  het slachtoffer kan bijdragen aan het voortduren van geweld. Door druk uit te oefenen op de mishandelde vrouw om haar partner niet te verlaten, draagt de sociale omgeving bij aan het in stand houden van het geweld.

 Relationele factoren

Bij relationele factoren en processen die kunnen leiden tot een gewelddadige relatie moet onderscheid gemaakt worden tussen twee soorten: de factoren en processen die spelen bij de relatievorming en de factoren die spelen op het moment dat er al sprake is van een relatie.  

Factoren en processen die spelen bij relatievorming

Hoe komen partnercombinaties tot stand met een verhoogd risico op geweldsproblematiek?
De voornaamste factoren en processen zijn:

• ”Soort zoekt soort”: mensen met problemen en met een negatief zelfbeeld zijn geneigd  om elkaar als partner op te zoeken. Zij denken bij elkaar meer acceptatie en steun te kunnen vinden. Dit kan bij de man een gewelddadige uitingsvorm krijgen en bij de vrouw een zelfbestraffende, onderdanige en geweldstolerante uitingsvorm. Dit proces is ook te zien bij mensen met verschillende vormen van psychopathologie en met verslavingsproblematiek.
• Dominante mannen met een negatief zelfbeeld zijn geneigd om vrouwen als partner te zoeken die zij makkelijk kunnen domineren, bijvoorbeeld vrouwen die subassertief zijn of vrouwen die erg begripvol reageren op agressief en gewelddadig gedrag. Hiermee kunnen zij op een voor hen veilige manier tegemoetkomen aan hun behoefte om te domineren en kunnen zij met hun dominantie hun negatieve zelfbeeld compenseren.

De vrouwen die zij uitzoeken, zijn bij uitstek vrouwen die zich onderdanig en onzeker opstellen, met veelal eveneens een negatief zelfbeeld. Deze laatste vrouwen reageren doorgaans gretig op de attenties van de man om hun eigen negatieve zelfbeeld te compenseren (“er is toch blijkbaar iemand die mij leuk vindt, ik mag blij zijn dat ik toch nog een vriend krijg”).

• Wervend gedrag (ook wel aangeduid met de Engelse term grooming). Uit onderzoek (Mastenbroek, 1995) blijkt dat veel mannen die hun partner mishandelen, in het begin van de relatie vaak extra attent en bezorgd zijn. Het gedrag is soms zo sterk dat sommige vrouwen achteraf vertellen dat zij zich al in het begin van de relatie hierover ambivalent voelden. Aan de ene kant zijn er de dominantie en controle, aan de andere kant is er het wervende en gepassioneerde gedrag. Ook blijkt dat deze mannen snel aansturen op samenwonen. Pas wanneer er sprake is van een vaste relatie, liefst met samenwonen, worden deze mannen voor het eerst agressief of gewelddadig.

Factoren en processen die spelen gedurende een relatie
De misinterpretatie van jaloezie. Veel mensen zijn van mening dat voortdurende passie onlosmakelijk verbonden is met liefde. Een echte liefdesrelatie zou voortdurend een passioneel karakter hebben. Een zekere mate van jaloezie wordt in het algemeen ervaren als een teken van liefde en passionele betrokkenheid. Sommige mensen interpreteren extreme uitingen van jaloezie als passionele uitingen van liefde. Uitspraken als “als je bij mij weggaat, dan vermoord ik jou” worden ervaren als een teken van passionele liefde en niet als een manipulatieve bedreiging. Misverstanden daarover kunnen zo leiden tot geweld en tot verwarring bij het slachtoffer. Deze misinterpretatie geldt voor beide partners.

 De behoefte aan spanning. Mensen met een hoge spanningsbehoefte hebben soms een grote drijfveer om de relatie voortdurend spannend te houden. Veel vrouwen hebben behoefte aan tegengas van hun mannelijke partner, uit angst dat hun relatie saai wordt. Het zoeken naar tegengas kan extreme vormen aannemen onder het motto “hoe meer tegengas, hoe spannender en leuker de relatie”. Sommige vrouwen voelen zich hierdoor sterk aangetrokken tot potentieel gewelddadige mannen, in de verwachting dat hun relatie spannend blijft. Vrouwen met een hoge spanningsbehoefte of met het idee dat een goede relatie altijd spannend moet zijn, provoceren vaak hun partner om tegengas te geven. Dit doen zij door bewust of onbewust tegen het zere been te trappen of in conflicten en meningsverschillen aan te sturen op een confrontatie. In extreme gevallen of bij gewelddadige mannen kan dit leiden tot een gewelddadige reactie. Hoewel het geweld voor de vrouw geestelijk en lichamelijk beschadigend is, wordt de spanningsbehoefte wel bevredigd.

 De geweldsspiraal (Van Lawick en Groen, 1998). Hierbij moet aangevuld worden dat de partners niet goed in staat zijn om met elkaar te communiceren en te onderhandelen. Hoe meer geweld er gebruikt wordt, hoe meer geweld de mishandelende partner nodig heeft om zijn doel te bereiken. En: hoe meer geweld er gebruikt wordt, hoe meer de mishandelde partner murw wordt en hoe meer geweld zij tolereert. Over het algemeen leidt geweldstolerantie tot meer geweld.  

Responsconditionering bij de man en de vrouw. Hierbij beïnvloedt de man het gedrag van de vrouw. Hij beloont het door hem gewenste gedrag van de vrouw met uitingen van affectie en straft het ongewenste gedrag met geweld of met dreiging met geweld. Bij de man kan dit leiden tot responsconditionering als zijn vrouw zijn dreigende of gewelddadige gedrag beloont met onderdanig gedrag en geweldstolerantie.

De aantasting van het zelfbeeld. Door herhaalde vernederingen en controle door de man kan het zelfbeeld van de vrouw worden aangetast. Hierdoor is de vrouw steeds slechter in staat om voor zichzelf op te komen en voor zichzelf te kiezen. Dit wordt versterkt als de vrouw zich verantwoordelijk voelt voor het welzijn van haar mishandelende partner en voor de relatie. Vaak ziet zij haar partner als “zielig”, als “iemand in nood”, waardoor zij zijn welzijn en belangen boven die van zichzelf plaatst. De socialisatie van vrouwen versterkt dit. De vrouw heeft dan het gevoel dat haar partner haar nodig heeft en het niet zonder haar zou overleven. De vrouw labelt het gewelddadige gedrag van haar partner als het gevolg van zijn problemen en niet als een eigenschap van de persoon van haar partner.

Ook het zelfbeeld van de man wordt aangetast. De man wordt door de toenemende  ambivalentie van zijn vrouw bevestigd in het idee dat zijn partner niet echt van hem kan houden, maar dat hij haar slechts bij zich kan houden door intimidatie en geweld. Ook wordt hij bevestigd in het idee dat hij zichzelf niet in de hand kan houden. Doordat de vrouw hem zielig vindt, zich niet verzet tegen zijn geweld en zich sterk verantwoordelijk opstelt, wordt hij niet aangesproken als iemand die verantwoordelijkheid kan dragen. Dit kan hij ervaren als verlies van zijn eer en mannelijkheid. Dat kan hij vervolgens compenseren met gewelddadig gedrag. 

Vermijdingsgedrag van de vrouw. Veel mishandelde vrouwen proberen het geweld te voorkomen door haar gedrag zo aan te passen dat de man geen reden ziet geweld te gebruiken. De vrouw zal zo min mogelijk aanleiding geven door bijvoorbeeld het huis netjes opgeruimd te hebben, de kinderen geen herrie te laten maken en het eten op tijd op tafel te hebben. Door deze aanpassing vervreemdt de vrouw van haar eigen emoties en gedachten. Daardoor zal het voor haar nog moeilijker worden om een einde aan het geweld te maken of weg te gaan bij de man. Bovendien is er voor de man vaak toch wel een aanleiding om geweld te gebruiken.

Identificatie met de pleger. Net als bij gegijzelden gaat na verloop van tijd de vrouw zich identificeren met de partner die haar mishandelt. De vrouw toont zicht dankbaar voor kleine toenaderingsgestes van de partner. Ze ontkent het geweld of rechtvaardigt het. De  vrouw is extra gevoelig voor zijn behoeften en doet haar uiterste best hem goed te stemmen: dit probeert zij door zich volledig te verplaatsen in de gedachten van haar partner. Op die manier wordt het voor haar moeilijk om hem te verlaten: haar loyaliteit ten opzichte van haar partner strijdt met haar loyaliteit met haar kinderen en zichzelf. Maar ook door de angst dat de man haar zal weten te vinden en haar zal pakken. Hoewel identificatie met de pleger een inventief overlevingsmiddel is, houdt het de vrouw in de situatie van mishandeling.

Sociaal isolement van de vrouw. Dit kan voortkomen uit haar schaamte voor de gewelddadige relatieproblematiek. Hierdoor zijn er minder mogelijkheden voor ingrijpen, hulp en steun van anderen. Er zijn ook minder drempels voor de mishandelende partner om tot geweld over te gaan, hij wordt immers door niemand erop aangesproken, niemand grijpt in. De sociale isolatie van de vrouw is meestal ook het resultaat van gerichte acties van de mishandelende partner om haar sociaal te isoleren. Dit doet hij uit jaloezie, bezitterigheid of om te voorkomen dat anderen het ontdekken en zullen ingrijpen. Deze acties kunnen zijn: haar verbieden om met andere mensen om te gaan, haar verbieden om het huis uit te gaan, haar verbieden de telefoon te gebruiken, ervoor zorgen dat zij geen geld heeft, zich gênant, onvriendelijk of agressief gedragen tegenover haar vrienden en familie, haar verbieden een baan of vrijetijdsbesteding buitenshuis te hebben, het inpalmen van bekenden, vrienden en familie van haar zodat zij hem geloven en niet de mishandelde partner. De sociale isolatie van de vrouw kan ook voortkomen uit het feit dat zij al meerdere keren bij haar partner is weggegaan en weer is teruggekeerd, of al veel vaker de wens heeft uitgesproken om haar partner te verlaten maar dat steeds niet doet. Vrienden enfamilie gaan de vrouw niet meer serieus nemen, ze raken gefrustreerd omdat hun hulppogingen  niet aanslaan en haken af. Soms gaan zij zelfs de mishandelde partner de schuld geven (“je maakt het er ook zelf naar als je niet bij hem weggaat”). De sociale isolatie van de vrouw heeft meestal het gevolg dat haar gevoel van afhankelijkheid van haar mishandelende partner toeneemt. Zij is dan ook meestal geneigd om in toenemende mate zijn interpretaties, wensen en meningen over te nemen. De vrouw voelt zich in toenemende mate in de greep van haar mishandelende partner.

Sociaal isolement van de man. Ook bij mannen zien we een sterk sociaal isolement. Niet zozeer ontbreken er sociale contacten, maar wel betekenisvolle sociale contacten. Het sociale isolement zorgt ervoor dat de man zijn problemen en zijn oplossingen niet kan toetsen aan anderen, maar in zijn eigen vervormde gedachten blijft ronddraaien. Andere mannen verkeren in een omgeving die tolerant staat tegenover (lichte vormen van) geweld tegenover vrouwen en vrouwelijke partners of zoeken die op.

Individuele factoren  Ook individuele levenservaringen kunnen bijdragen aan het ontstaan en voortduren van relationeel geweld, hoewel zij tegelijk altijd verbonden zijn met de context van de gewelddadige relatie.

Seksueel misbruik of mishandeling van één van beide partners
Uit een Amerikaans onderzoek blijkt dat dertig procent van de jongens die als kind geweld hebben meegemaakt, later zelf ook gewelddadig wordt. Voor de “gemiddelde”  mannelijke bevolking geldt dit voor tien procent. Real (1988) noemt een onderzoek waaruit blijkt dat de opvattingen over mannelijkheid daarin een belangrijke factor zijn. Mannen die misbruikt zijn en cultureel dominante opvattingen over man-vrouwverhoudingen hebben, lopen een grotere kans om pleger te worden dan mannen met geëmancipeerde  opvattingen over mannelijkheid. Bij vrouwen is een dergelijk verband tussen jeugdervaringen en geweld als volwassene ook aangetoond, hoewel minder sterk. Volgens

Dutton, Golant & Pijnaker (2000) kunnen seksueel misbruik of mishandeling tijdens de jeugd alleen in combinatie met drie andere factoren een gewelddadige persoonlijkheid creëren. Door beschaamd te worden gemaakt, in het bijzonder door de vader, leert het kind dat hij van geen waarde is. Op die manier wordt zijn totale persoonlijkheid geconfigureerd. Een onveilige gehechtheid aan de moeder is de tweede factor die een gewelddadige persoonlijkheid creëert. De moeder kan dan niet de juiste emotionele reacties geven aan haar opgroeiende zoon, bijvoorbeeld doordat zij zelf door haar partner mishandeld wordt. Als derde factor noemen de auteurs de rechtstreekse ervaring van geweld in het ouderlijke gezin. Geen van deze factoren afzonderlijk zorgen voor een gewelddadige  persoonlijkheid.

Deze ontstaat alleen als de drie factoren zich gelijktijdig voordoen.

Depressies en krenkingen
Een groep mannen blijkt -als reactie op depressies of gevoelens van zware teleurstellingactiever te worden om die gevoelens te bestrijden. Ook zijn zij sneller geïrriteerd en reageren, als ze depressief zijn, vaker agressief. Ook gaan mannen vaker drinken om hun depressieve gevoelens te lijf te gaan (Real, 1988), wat ontremmend kan werken op hun agressie. Aanleiding hiervoor kan bijvoorbeeld zijn: een misgelopen promotie en werkloosheid, zeker bij mannen die sterk hechten aan kostwinnerschap.

Misbruik van middelen en verslaving
In veel gevallen van relationeel en huiselijk geweld speelt misbruik van alcohol, drugs of gokken een rol. De meest voorkomende vormen van problematisch gebruik of verslaving

zijn:
• Alcoholmisbruik.
• Drugsmisbruik (zowel hard- als softdrugs).
• Anabolicagebruik (steroïden).
• Gokverslaving.

Mannen die op een problematisch manier alcohol, drugs of anabolica gebruiken of problematisch gokken, gebruiken vaker relationeel geweld dan mannen die niet afhankelijk zijn van middelen of gokken. Dit is soms het gevolg van het ontremmende effect van de desbetreffende middelen, maar ook kan het middelengebruik de inzet zijn van ruzies of gebruikt worden om schuldgevoelens na afloop te dempen. Soms ook zien we dat mannen met opzet middelen gebruiken om zo achteraf een excuus te hebben voor hun gewelddadige gedrag.

Bij alcohol- en drugsmisbruik is er meestal sprake van meer factoren die het geweld
bevorderen:
• Verlies van sociaal decorum.
• Verlaging van de impulscontrole.
• Bewustzijnsvernauwing.
• Desintegratie van “normaal” sociaal gedrag.
• Verminderd observatievermogen en interpretatievermogen. Hierdoor kan sociaal gedrag van anderen gemakkelijk verkeerd worden geïnterpreteerd als provocerend. Ook neemt hierdoor het vermogen tot empathie af.
• Agressieve reactie op intoxicatie.

Bij anabolica (ook wel steroïden of sportdrugs genoemd) behoren agressie en gewelddadig gedrag tot de bijwerkingen. Anabolica worden vaak gebruikt door bodybuilders, sporters en portiers van horecabedrijven. Dit doen zij om meer spiermassa te ontwikkelen. Bij gebruik van grote hoeveelheden ontdekken zij vaak tevens de invloed op hun zelfvertrouwen en agressie. Ervaringen van gebruikers en ex-gebruikers laten zien dat dit juist één van de verslavende elementen is. Het gebruik van anabolica kan dan ook een risicofactor vormen voor relationeel en huiselijk geweld. Veel anabolicagebruikers en hun partners zijn hier niet van op de hoogte. Zij ondernemen daarom meestal geen actie om het gebruik van anabolica te stoppen of vinden de negatieve gevolgen van het stoppen niet opwegen tegen de nadelen van het gebruik. Vaak gaat men er zelfs ten onrechte vanuit dat het nog fanatieker beoefenen van sport een goede en onschadelijke uitlaatklep vormt voor de agressie en voor de drang naar geweld. Als de toegenomen sportieve activiteit echter ook gepaard gaat met toename van de anabolica, dan zal in het algemeen de ernst en de frequentie van het agressieve en gewelddadige gedrag toenemen.

Gokverslaving vormt doorgaans een grote bron van relationele en huiselijke conflicten. De gokverslaafde verspeelt immers meestal al diens geld. Ook zal hij of zij regelmatig de partner financieel benadelen om de eigen verslaving te kunnen blijven financieren. Problemen met werkgevers, vrienden en familie, en met politie en justitie komen bij gokverslaafden hierdoor vaak voor. Gokverslaafden hebben meestal grote financiële schulden.  Vaak betrekken zij hun partner in hun financiële malaise. Hooglopende ruzies zijn het gevolg. In combinatie met de bewustzijnsvernauwing en het decorumverlies die veel gok verslaafden ervaren als zij de aandrang voelen om te gokken, kunnen deze ruzies tot gewelddadig gedrag leiden. Tot slot, de meeste verslaafden schamen zich sterk voor hun verslaving. Ook hun partners schamen zich hiervoor. Deze schaamte kan leiden tot sociale isolatie. Sociale isolatie is vaak een factor die huiselijk en relationeel geweld in standhoudt.

 3.3 Verschillende soorten agressie

Agressie heeft verschillende functies. Aan de hand van die functies kan men redelijk goed de aard en het verloop van het agressieve gedrag voorspellen. Ook kan men redelijk goed bepalen op welke manier het agressieve gedrag kan worden beïnvloeden. Inzicht in de verschillende soorten agressie is nuttig bij het bepalen van adequate interventies bij agressief

gedrag. Er zijn drie soorten:
1: Impulsieve agressie.
2: Predatoire agressie.
3: Functionele agressie.

Impulsieve agressie

Deze vorm van agressie is het resultaat van hoge emotionele opwinding. Dit kan een reactie zijn op angst of frustratie of een gevolg zijn van een stoornis in de stofwisseling. Deze vorm van agressie zet doorgaans plotseling in en heeft meteen een hoge intensiteit. De agressie eindigt als zij “uitgeraasd” is. Over het algemeen heeft de reactie van de persoon weinig effect. Weerstand bieden leidt meestal tot eerdere vermoeidheid bij de agressor of tot een overgang naar de vluchtmodus in het vecht-vlucht-emotiespectrum. Dit laatste betekent dat de agressor bij het ondervinden van voldoende weerstand eerder zal willen

vluchten dan doorvechten. Voorbeelden:

• Woede-uitbarstingen in het kader van een posttraumatisch stress syndroom.
• Agressie n.a.v. substantiegebruik.
• Explosieve gedragsstoornis.
• Blinde woede n.a.v. een als zeer kwetsend of zeer bedreigend ervaren gebeurtenis (“amok”).

 Predatoire agressie

Deze vorm van agressie kan gezien worden als een rudiment van het jachtinstinct. Het doel is om macht over iets of iemand te krijgen die potentieel superieur is aan de agressor of die moeilijk te krijgen is. Deze vorm van agressie begint geleidelijk en bereikt een piek bij de confrontatie met de ‘prooi’. Als de prooi is overwonnen, komt er een tweede piek, waarbij de prooi wordt afgemaakt. Als dat gelukt is, daalt de agressie. Door weerstand kan de agressie afnemen. Door tolerantie, overgave en passiviteit neemt de agressie meestal  toe.

 Functionele agressie

Deze vorm van agressie heeft een berekenend en doelgericht karakter. De agressieve acties worden gepland. Het verloop is geleidelijk en piekt aan het begin van de actie tot aan het einde. Dit einde kan zijn dat het doel is bereikt of dat wordt ingezien dat het doel toch niet bereikt kan worden. In dat laatste geval slaat de agressie meestal om in vluchtgedrag. Over het algemeen kan door overgave, passiviteit en geweldstolerantie de agressie afnemen. Weerstand doet bij gebleken superioriteit de agressie omslaan in vluchtgedrag. Bij gebleken inferioriteit echter zal de agressie bij weerstand juist sterker worden. 

3.4 De relatie tussen seksualiteit en relationeel geweld

De factor seksualiteit is een zeer belangrijke, vaak onderschatte, factor bij het ontstaan en voortduren van relationeel geweld. Er zijn verschillende verbanden tussen seksualiteit en relationeel geweld.

Seksualiteit en spanning in de relatie

Justine van Lawick (1999) rapporteert dat – na succesvolle relatietherapie bij stellen met geweldsproblematiek – duidelijk wordt dat de relatie veranderd is. Zo blijkt de voorheen mishandelde partner de relatie vaak saai te vinden. De passie is weg, zij heeft geen zin meer om met haar partner te vrijen. Dat had zij wel toen hij haar nog mishandelde. Vaak geeft zij ook aan dat zij het relatiegeweld in zekere zin mist. Hoewel het geweld onprettig en bedreigend was, zorgde het ook voor spanning en voor de verdrijving van saaiheid.

Gewelddadige conflicten werden vaak weer goedgemaakt met hevige en gepassioneerde vrijpartijen. De aanleiding voor dergelijke vrijpartijen verdwijnt bij het wegvallen van huiselijk geweld. Waarschijnlijk geldt dit ook voor mannen.

Afreageren van spanningen via seks

De fysiologische processen bij seksuele opwinding lijken op de fysiologische processen bij opwindingsvormen als woede en angst. Wie langere tijd in een staat van spanning verkeert, kan een grotere behoefte krijgen aan seks. Dit kan voor beide partners een seksuele component geven aan het huiselijk geweld, wat vervolgens een verslavingskarakter kan geven aan het huiselijk geweld voor beide partners.

 Seks als manier om agressie te reguleren

Bij mensapen wordt seksualiteit gebruikt als een vorm van sociaal gedrag, bedoeld om agressie te reguleren en conflicten tussen groepsleden op te lossen. Het is niet ondenkbaar dat er bij mensen iets dergelijks speelt. Onbewust worden seksuele gevoelens opgeroepen door agressie van iemand die bij de eigen groep hoort, met name de eigen partner. Het gevoel van zich aangetrokken voelen tot de mishandelende partner kan hierdoor toenemen, evenals het gevoel van verbondenheid met hem. Ook komt het regelmatig voor datmishandelende partners hun partner dwingen tot seks. Hoewel deze seks voor de mishandelde partner ongewenst is, kan het voor haar een mogelijkheid bieden om geweld te voorkomen of af te kopen (“Als ik seks met hem heb, slaat hij me tenminste niet”).

 Seksuele gevoelens door angst en woede

Gevoelens van angst en woede kunnen een seksuele lichamelijke respons oproepen. Dit kan bij beide partners verwarring geven. De vrouw kan zich afvragen wat ze eigenlijk met hem wil, door de combinatie van angst en aantrekkingskracht. De man kan ten onrechte de indruk krijgen dat zijn geweld aantrekkelijk is voor zijn vrouw. Ze wordt er lichamelijk opgewonden van, wat door hem wordt geïnterpreteerd als bewijs dat ze zich ook opgewonden voelt.

De invloed van beelden over seksualiteit in relaties

Het individualisme in de Nederlandse cultuur zorgt ervoor dat er geen duidelijke norm is waaraan men zich kan spiegelen. Ieder individu creëert daarom eigen normen en maatstaven. Deze normen en maatstaven zijn niet altijd per individu gelijk. Bovendien kan de behoefte aan seksualiteit per persoon enorm verschillen en kan de behoefte aan seks in de loop der tijd veranderen. In het algemeen wordt er in de Nederlandse cultuur, evenals in  de meeste andere culturen, weinig over de eigen seksualiteit gepraat. Er vindt in relaties dan ook vaak maar moeilijk een goede afstemming plaats tussen partners op het gebied van wensen en behoeften op seksueel gebied. Als er geen afstemming is, kunnen diepgewortelde frustraties ontstaan waar niet over gesproken wordt en die dus ook niet opgelost kunnen worden. Twijfel aan de gevoelens voor elkaar volgt hier meestal op, evenals de angst om door de partner verlaten of bedrogen te worden. De seksuele frustratie, de twijfel aan de gevoelens van de partner en de verlatingsangst kunnen leiden tot agressie bij partners die niet in staat zijn om hun gevoelens verbaal te communiceren.

volledig PDF – bestand 

http://www.huiselijkgeweld.nl/doc/interventies/de_aanpak_system_gerichte%20hulp_bij_geweld_in_relaties.pdf